Λέξεις: Φανενή φωνητική-γλωσσική παράδοση (Μ μι) Μέρος 9ο

Αποσπάσματα από το βιβλίο του Εμμανουήλ Μ. Χατζήπαπα: ΦΑΝΕΣ και τοπική διάλεκτος με λέξεις, εκφράσεις, ονομασίες, ντοκουμέντα. 

Τη Φιλολογική και Ετυμολογική επιμέλεια έκανε ο Καθηγητής Παναγιώτης Α. Χαμουζάς. 

Εκδότης του βιβλίου είναι ο Σύλλογος για την Μελέτη και Διάδοση της Ελληνικής Ιστορίας e. V. Weilheim/Βαυαρίας Πρόεδρος του οποίου είναι ο Απόστολος Π. Κυριατσούλης.

Βραχυγραφίες/Επεξηγήσεις:

Αρχαία:                    αρχ.                                          Βλέπε:              βλ.

Τουρκικά:                 τουρκ.                                       Δηλαδή:            δηλ.

Λατινικά:                   λατ.                                           Παράβαλλε:        πρβλ.

Ιταλικά:                     ιταλ.                                          Λεξικό:  λεξ.

Αραβικά:                   αραβ.                                        Σελίδα:  σελ.

Βυζαντινά:                 βυζαν.                                       Πρόθεμα:           προθ.

Σλαβικά:                    σλαβ.                                       Ετυμολογία:       ετυμολ.

Βενετικά:                   βενετ.                                       Μεταφορικά:      μεταφ.

Αγγλικά:                    αγγλ.

Ρουμάνικα:                ρουμ.

Γαλλικά:                    γαλλ.

Μ  (μι):

μαγγάλι	θράκα, μαγκάλι	Τουρκ.: mangal.
μαγιασίλι	έκζεμα, αλλά και μιλά πάρα πολύ, δεν σταματά (μεταφ.)	Σκάσιμο χειλιών, λογοκοπία από τη τουρκ. λέξη: mayasil = αιμορροΐδες.
μαγνιαντίζω	μονότονη, κοπιώδη	Μανία, μανιατίζω, μαίνομαι.
μαδκιά	χρήματα	Μαϊδιά, αραβ.: maya = μισθός ή meiddim = νόμισμα μικρής αξίας.
μαΐζω	μαδώ	Μαδώ τα φτερά του πτηνού, αρχ.: μαδώ, ξερριζώνω τρίχες, μαδίζω.
μαϊμούνι	μικρή μαϊμού	Μαϊμούδι, τουρκ.: maymum, αρχ.: μιμώ.
μαϊντέρνω	υποχωρώ, ηρεμώ	Μaina = υποστέλλω, καταβάλλω, βενετ. λέξη (ο καιρός εμαΐναρε).
μακιούνι	κοπανισμένο ή και ψημένο σουσάμι με ζάχαρη	Μάλλον τουρκ. λέξη.
μακκαράς	τροχαλία	Τουρκ.: makara.
μακκέλτα	πόρτα του περιβολιού	Πόρτα υπαίθριου περικλεισμένου χώρου, μακέλια = χώρος σφαγείου. Μακελλειό -μακελλάρης, αρχ.: μάκελλον = σφαγείο.
μακροτοίχι	ο μακρύτερος τοίχος, κρεμούσαν και πιάτα	Απέναντι από την είσοδο του μονόχωρου χωριάτικου σπιτιού, όπου ήταν και το προσκυνητάρι.
μαλαγάνα	καταφερτζής	-
μαλαή	ανακατεμένα	Μάλαγμα, μαλαγή – μαλάσσω, αμάλγαμα.
μαλακκιούκκια	διάφορα μικροπράγματα	Όργανα αργαλειού, εξαρτήματα, μιτάρια.
μαλκιά-τσουλκιά	μαλλιοτραβήγματα	Τσουλί από το ιταλ.: ciulla = μικρό κοριτσάκι, fanciulla.
μαλλωμένος	τσακωμένος	Ομαλώνω - ομαλύνω: με αντίθετη σημασία, ειρωνικά.
μαλτάς	μυστρί	Το μυστρί σοβατίσματος, μαλλάς, τουρκ.: mala.
μαλτούππα	κουβάρι μαλλιών, φούχτα μαλλιών	Βώλος από μαλλί, μαλλί+τούπα-ούπα, μεγεθύνει τη λέξη, το: ούππα.
μαμμαλώ	περπάτημα νηπίων, περπάτημα με τα γόνατα των προσκυνητών	Μπουσουλώ με τα τέσσερα, ιταλ.: mommolo = βρέφος. «το παιΐ μαμμαλεί!».
μαμμούι	αυτός που ψάχνει πολύ	Μαμούδι = μικρό ζωύφιο των ξηρών καρπών.
μαμμουλώ	μασώ τροφή χωρίς δόντια	Κίνηση και θόρυβος στο μάσημα. Συνήθως στους γέροντες.
μανά !!!	πω-πω !!!	Μανάα!!! Μάνα μου ….
μανέλγκιαζε	μετρά με μανέλλα το βάρος	Μανέλλα, ξύλινος κορμός για το ζύγισμα με το καντάρι. Μανελλιάζω = ζυγίζω.
μανιζέβελτος	πολύ γρήγορος	Ετυμολ.: ίσως από το: mani-mani+σβέλτος.
μανιζέρνου	κάνε γρήγορα, κουνήσου.	Ετοιμάζου, από το: mani-mani = χέρι με χέρι να γίνει γρήγορα.
μάνι-μάνι	γρήγορα-γρήγορα	Μani-mani = χέρι-χέρι.
μαννάρι	τσεκούρι, πέλεκυς	Πέλεκυς μεσαιωνικά: μαννάρα, παλιό αμφίστομο ξίφος.
μάντα	παιδικό παιχνίδι	Ράβδος παιχνιδιού, ίσως και… το μάνταλο.
μαντάλι	χώρος/χωράφι φραγμένο	Χώρος φραγμένος για καλλιέργεια. Η φραγή γινόταν προφανώς με μάνταλο.
μάνταλο	παλιά κλειδαριά πόρτας	Αρχ.: μάνδαλος, μανταλώνω. Μανταλωμένος = κλειστός. «Ακόμα δεν το εύρηκες το μάνταλο ν’ ανοίξεις» (κάλαντα), και μανδαλάκι των ρούχων!
μάντεμα	μαντεία, ή από πού κι’ ώς πού το ξέρεις	Από το μαντεύω, μάντευμα.
μάντεμα	εικασία	Μαντεύω - μάντης, μάντευμα.
μαντέρα	πάνινο παραβάν	Ύφασμα-παραβάν, κυρίως του αποκρέβατου. Μantellum = κάλυμμα, μανδύας, μαντίλι.
μαξούλι, μαξούλκια	σοδειά,  αγροτικά εισοδήματα	Μαξούλι = αραβ.: mahsul.
μαξούς	επίτηδες	Τουρκ.: mahsus = ο ειδικός.
μάππα	μπάλα	Mάπα = λάχανο, λόγω του σχήματός του μοιάζει με μπάλα. Είναι όμως και η σφουγγαρίστρα.
μαρκούτσο	σωλήνας	Τουρκ.: marpuc.
μαρμάγκα	είδος αράχνης, αλλά και μεταφορικά το σκοτάδι, ο θάνατος	Δηλητηριώδης αράχνη (πανελλήνια λέξη).
μαρτολού-λτουα	λουλούδια του Μάρτη	Τα χαμομήλια.
μάσκιε	μάσα το φαγητό	Μάσιε, ρήμα: μασώ, η μάσα = φαγητό.
μαστίχα	τσίχλα, αλλά και οινοπνευματώδες ποτό με μαστίχι	Σχήμα κατά συνεκδοχή: το μέρος αντί τού όλου, ή ύλη αντί του κατασκευαζόμενου.
ματσόαλο	μάτσι με γάλα	Είδος χειροποίητου μακαρονιού με γάλα.
μαχιά	τσιμπίδα για τα κάρβουνα	Αρχ.: πυράγρα, μεσαιωνικά: μασσία, γαλλ.: masse, κοινά: μασιά.
μάχιαλτα	μπράβο εις ανώτερα	Τουρκ. λέξη.
μαχίζομαι	σιχαίνομαι, μισώ	Μάχομαι, μαχίζομαι, μάχη.
μάχλα, μάχλας	κομμάτι ψωμιού, αλλά και ο βλάκας	Ο βλάκας, αυτός που είναι μόνο για ψωμί, αρχ.: μάχλος = ακόλαστος.
μαχχενός	ξέρεις μαθές …	Είσαι γνώστης (υποχωρητικός τύπος, αντί μαθενός!).
μεϊτάνι	αλάνα	Τουρκ. λέξη.
μέκκια	καταφερτζής	Πολυμήχανος, μηχανεύεται, ίσως από το machine = μηχανή.
μελακκόνια	σωθικά	Τα εσωτερικά όργανα. Εντόσθια.
μελεκκούνι	παστέλι	Μέλι+κουνί.
μελεούνια	πολλές χιλιάδες, εκατομμύρια	Μιλεούνια, ιταλ.: millione, «ο κόσμος εκεί ήταν μελεούνια».
μελιχύννενα	«χάνει μελάνι», απρόσεκτη γυναίκα	Κοροϊδευτική λέξη,  χύνει το μέλι ή το μελάνι;
μέλτει	με νοιάζει	Ενδιαφέρει, μέλει με. Αρχ.: μέλει μοι.
μερέβικα	με μαστοριά, με τέχνη	Με έξυπνο τρόπο (ξένη λέξη).
μερικωνών	μερικών	Μερικών+ών όπως αυτωνωνών, κεινωνών (προστίθεται ένα –ων), π.χ.: εκείνη-νής.
μέριμου	τάχα μου, άραγε λοιπόν	«Μέρι μου… έλειπες! … άρα έλειπες!», τουρκ. λέξη;
μεσάλτι	πατσαβούρα	Μεσάλι, λατ.: mensalium, mensa = τράπεζα. Ύφασμα καθαριότητας του τραπεζιού.
μεσοφούστανο	μεσοφόρι	Ιταλ.: fustagno = φόρεμα.
μεταγέννω	δένω αλλού το ζώο	Μεταδένω.
μεταπάτα	πάτησε πιο πέρα	Μετα-πατώ.
μετερίζι	πόστο	Πόστο υπήνεμο τουρκ.: meteriz = οχύρωμα.
μετόχι	αγρός	Αγρός που καλλιεργείται εναλλάξ με αγρανάπαυση. Κομμάτι που κατέχουμε ένα μέρος του (μετέχω).
μιαρό	σαμιαμίδι	Μιαρό = σιχαμερό, ερπετό.
μιλητούρα	πολλά λόγια	Ομιλητής, ομιλητούρα (τύπος γραμματικής υποχωρητικός).
μιλτέττι	ράτσα, φάρα	Το σόι, η φυλή, τουρκ.: millet.
μιξασιά	δέντρο που κάνει το μιξάσι	Αρχ.: ιξός - ιξασιά - ιξιά.
μισισμένος	αντιπαθής, μισητός	Μισώ.
μισμίζης	αυτός που ψάχνεται πολύ	Ψάχνεται και αντιδρά, ίσως από το μη-μη, ως άρνηση μιας κίνησης.
μισόκαλτος	μισοαρρωστημέ-νος	Μισός+καλός, μισοϋγιής.
μισοκούτρου-λτα	τα έκανε όπως - όπως, άσκεφτα	Όχι ολοκληρωμένα (ανόητα), βλ.: όσα κατεβάζει η κούτρα σου.
μίχχι	όταν κάτι μυρίζει ωραία	Επιφώνημα οσφρητικής απόλαυσης. Αααχχ, στο μύρισμα λουλουδιού. Ηχοποίητη λέξη.
μμόνι-μμόνι	ίσα-ίσα που κρατά, αλλά και: λίγο-λίγο	Ρίζα: μόνος, «μόνο-μόνο να του μιλήσεις θυμώνει».
μολέρνω	αφήνω	Μολώ, ιταλ.: molare.
μολολόι ή μονολάι	όλα μαζί	Ίσως από το μονο - λάλημα = με μια κουβέντα, συγκεντρωτικά (μονολογώντας).
μοναχοφάς	Τα θέλει όλα δικά του	Εγωιστής,  μόνος+φαγητό.
μονή/μονές	κουβέρτα, σκεπάσματα	Φέρε τη μονή: δηλ. την κουβέρτα για ένα άτομο. Μονή είναι και το μοναστήρι (μένω!).
μονήμερος	είδος φιδιού	Πολύ μικρό και επικίνδυνο φίδι.
μόνια-μόναχη	ολομόναχη	Κατάμονη (μόνη - μονάχη).
μονοβρόντι-στος	απότομος	Με μια μοναδική κίνηση… έφυγε! Μόνος+βροντώ - βροντίζω: μόνος μου κάνω ξαφνική κίνηση φυγής!
μονόστατος	ανυπόμονος, επίμονος	Περιμένει επίμονα. Μονή+στάση.
μορκιά, ομορφκιά	ομορφιά	Ευ-μορφία.
μόσκλα (τα)	μούσμουλα	Μέσπιλα, αρχ.: μέσπιλον. Μόσκλα λένε και τους μυς, τα μαλακά μέρη.
μόσμα	αδυναμία, προσήλωση	Όμνυμι - ομώνω - όμο-(σμα), Φράση: «έδωκε μόσμα» = ορκίστηκε.
μούζη, μούτζα	καπνιά, αλλά και απρεπής χειρονομία	Καπνιά τσουκαλιού, φούρνου. Μουτζούρα-μούτζα-μαυρίλα. Ρίζα: μουντός - μυντός, αρχ.: μυνδός, μούτζα = απρεπής χειρονομία.
μουίζω	μυρίζω το φαΐ σαν  χοίρος	Μιμούμαι τον χοίρο, ηχοποιημένη λέξη, μου - μου - μου…
μούλτα-μούλτα	πάω σκυφτά, κρυφά	Μούλα-μούλα, αρχ.: μυλλός = εμπαικτικός.
μούνουρα	μούρα	Αντί: μούρουνα. Αναγραμματισμός. Καρπός της μορέας, της μουριάς.
μουνουχάρι	ευνουχισμένο ζώο	Ευνούχος - ευνουχάρι - μουνουχάρι, είναι και είδος μεγάλου καράβολα των συκιών.
μουντέρνω	ορμώ	Επιτίθεμαι, ιταλ.: montare, «εμούνταρε πάνω μου».
μουρέρνω	πέφτω με τα μούτρα, ορμώ με τη μούρη	Ορμώ με τη μούρη γενοβέζικη λέξη: muro.
μούρκα	κατακάθι λαδιού	Μούργα, λατ.: murca = αμόργη = κατακάθι.
μους-μους	φωνάζω τη γάτα	Κάλεσμα, προσκλητήριο στη γάτα.
μουστουρής	πελάτης, επισκέπτης	«ήρτε ο μουστουρής …» τουρκ.: musteri.
μουτεμένος	μουγκός αλλά και άκεφος	Λατ.: mutus = άφωνος, άλαλος, αλλά και μισοάρρωστος.
μουχούρτα	πιατέλα, πολλή ποσότητα φαγητού	Βαθύ πιάτο, τουρκ. λέξη.
μπάης	στοιχειό …	Μπαμπούλας. Εκφοβισμός μικρών παιδιών. Μάλλον ηχοποίητη λέξη: μπα…
μπαϊράκι	σημαία	Τουρκ.: bayrak
μπακκαλκιέρος	βακαλάος	Μπακαλιάρος, ιταλ.: baccalaro.
μπακοτίλια (ς)	μεταφ.: άχρηστος, αδιαφόρετος,	Ίσως λατ.: baculum = μπαστούνι, βακτηρία, αρχ.: βάκτρον.
μπάλκια-μπούλκιου	άλλα αντί άλλων	Ανοησίες, μπάλιος = ασπροκέφαλο πρόβατο.
μπαλούρτιμος	εντελώς τελευταίος	Λατ.: ultimus = τελευταίος.
μπαλτούκκι	παλούκι	Πάσσαλος, λατ.: paluceus, παλουκώνω.
μπανίζω	κρυφοκοιτάζω	Παρακολουθώ κρυφά λουόμενες γυναίκες (πανελλήνια λέξη).
μπανίνο	ψωμάκι με τυρί	Ιταλ.: panino.
μπεκιάρης	άγαμος, μόνος	Τουρκ.: bekar.
μπέλντα	σφενδόνα	Λατ.: bello = πολεμώ.
μπελονιάζω	περνώ την κλωστή στη βελόνα	Βελονιάζω, προφορά του -β- ως -μπ-.
μπελτί	φαίνεται	Πιθανόν τουρκ. λέξη. Βλ.: πελτί.
μπελτώνω	στήνω ξόβεργα	Στήνω πόλεμο, λατ.: bellum = πόλεμος, «μπελλώνω». Μπέλτα - σφενδόνα.
μπερναλκία (τα)	είδος δένδρου/ θάμνου	Οι αμπερνοί, (αρσενικά) δέντρα, ο περνός.
μπήω	μπήγω, μπήω τη φωνή, μεγάλος μπήχτης	Αρχ.: πηγνύω - εμπήγνυμι.
μπινιάς	πολύ σκληρό χώμα	Ό,τι σκληρό και ανθεκτικό. Ίσως ο επίμονος. Τουρκ.: binis, (βλ.: περιοχή Μπίνι στις Φάνες).
μπιχουργκιάζω	στριμώχνω	Ίσως από το: πιθουριάζω = στοιβάζω στο πιθάρι, πιττακώνω. Στις Φάνες: πιθάρι = πιχάρι!
μπλάζω	ρίχνω το νερό, το υγρό παντού	«Έμπλασε το νερό στο χωράφι!» αρχ.: εμπλάσσω. Βιώνω μια κακή λειτουργία, χύνομαι σαν το νερό.
μπλούμπου	πέσιμο, έπεσε κάτω	Ηχοποίητη λέξη από τη πτώση στο νερό.
μποδοσίμι (πο)	δώρο	Από το αποδόσιμος = αυτός που μπορεί να δοθεί = το ποδοσίμι.
μπόι	ανάστημα	Τουρκ.: boy, αλλά και μικρό μπόι (μποάκι) = μισή φούστα.
μποναμάς	καλό δώρο	Λατ.: bona-manus = καλό χέρι (ευ+μάρη).
μπονοφαλιά	συννεφιά (σύννεφα, νέφαλα)	Τις μέρες συννεφιάς, έχουμε άσχημη διάθεση και πονοκέφαλο, (μ)πονο+νέφαλο;
μπόρκα	χωρίστρα μαλλιών	Ξένη λέξη.
μπορνοφύες	τα πρώιμα σύκα	Πρωιμο+φυείς καρποί. Προ-ολοθίες (προ-άλοθας).
μπουλουστρίνα	πρωτοχρονιάτικο δώρο	Λατ.: bonae strenae – strena = δώρο Πρωτοχρονιάς.
μπουράκιο	παγούρι	Ιταλ. λέξη από την ιταλ. κατοχή.
μπουργκιανή	αμοργιανό σταφύλι	Αμοργιανή στάφυλος, ερχόμενη από την Αμοργό.
μπουρνέλλα	κορόμηλο	-
μπούρτα	πολύ μεγάλος σάκος, συνήθως για άχυρο	Αλλά και ως έννοια βλακείας, ανοησίας. Γαλλ.: bourde = ανοησία, μπούρδα!
μπράτη	πράγματα	Πράγματα προς μεταφορά = μπράτη (όπως τα δένδρα - τα δένδρη!).
μπρία	πλημμυρισμένο χωράφι	Εμπρύω-εμβρύω, αρχ.:  βρύω και βλύω, αναβλύζω.
μπροέλτω	βγάζω το κεφάλι να δω	Προβάλλω το κεφάλι προς τα έξω. Πρόαλε αντί πρόβαλε.
μπροκάμνω	προλαβαίνω	Εμπρός+κάμνω. Κάμνω = φροντίζω -κουράζομαι εκ των προτέρων.
μπροκκώνω	βάζω λόγια	Μπουκώνομαι, μεσαιωνικά εμβουκώνω, μπουκώνω, μπούκα = στόμα.
μπρος-αλκιώς	διαφορετικά	Ούτως ή άλλως, έτσι κι αλλιώς. Εμπρός (να πάω) ή αλλιώς (να πράξω).
μπυρίζουμαι	καίγομαι	Εν+πυρά, πυρ - πυρά - πυρίζουμαι, εμπυρίζουμαι.
μύλτα	χοιρινό λίπος	Μύλλα, χοιρόμυλλα που αλείφεται, στο ψωμί. Χοίρου+άμυλο.
μυρμιάγκιχτος	μυγιάγκιχτος …	Δεν ανέχεται ούτε μυρμήγκι πάνω του, αντιδρά αμέσως.